Zelfdoding op de werkvloer

In de periode 2008-2009 hebben al meer dan 20 werknemers van France Télécom zichzelf van het leven beroofd. Dertien anderen ondernamen een zelfmoordpoging. Midden september nog plantte een 49-jarige monteur zichzelf een mes in zijn buik tijdens een overplaatsingsgesprek. Is dit een eenmalig fenomeen, of komt werkgerelateerde zelfdoding vaker voor?

Alleenstaand geval?
Bij France Télécom wees men aanvankelijk op het feit dat het aantal zelfmoorden onder hun werknemers niet hoger was dan het landelijk gemiddelde (21,3 per 100.000 Fransen), maar er lijkt meer aan de hand. Verschillende slachtoffers verwezen immers in afscheidsbrieven naar de hoge werkdruk en de talloze overplaatsingen die zorgen voor veel twijfels en onzekerheid onder het personeel. France Télécom is echter niet het enige bedrijf dat geconfronteerd wordt met een zelfmoordgolf. In 2007 werden de Franse autoconstructeurs Renault en Peugeot en het Australische telecombedrijf Telstra ook al opgeschrikt door een reeks zelfdodingen onder hun werknemers.

Statistieken rond zelfdoding
In België zijn weinig cijfers over zelfdoding op het werk voorhanden, maar Japan houdt wel cijfers bij. In 2006 werden daar 65 zelfdodingen op het werk opgetekend. Het U.S. Bureau of Labor of Statistics gaf in augustus 2009 cijfers vrij over werkgerelateerde zelfdodingen in de Verenigde Staten. Tussen 1992 en 2008 vonden in de Verenigde Staten elk jaar tussen 180 en 230 zelfdodingen op het werk plaats, gemiddeld 213 per jaar. Het gaat om zelfdodingen op de werkvloer of waarbij het slachtoffer duidelijk verwees naar het werk als aanleiding voor de wanhoopsdaad. Het laatste jaar van de statistieken werd gekenmerkt door een opvallende piek. Het aantal steeg van 196 in 2007 tot 251 in 2008. Een stijging van 28 procent en meteen het hoogste cijfer dat ooit geregistreerd werd. Zelfdodingen zijn daarmee goed voor 3,3 tot 3,9% van het totale aantal dodelijke ongevallen op het werk in de VS. Ongeveer 80 procent van de zelfmoorden (199 slachtoffers) kwam uit de privé-sector.

Risicoberoepen
Uit de cijfers van het U.S. Bureau of Labor of Statistics blijkt dat managers en mensen in commerciële functies het grootste risico lopen (14%). Transporteurs en politie- en veiligheidsdiensten zijn elk goed voor ongeveer 10% van de werkgerelateerde zelfdodingen. In 2008 werd de grootste stijging opgetekend bij de politie- en veiligheidsdiensten (van 14 naar 25). Een derde daarvan valt te situeren bij de politie. Dit wordt deels verklaard door het feit dat deze werknemers in het bezit zijn van een vuurwapen.

Grafiek 1 - aantal zelfdodingen 1992-2008* (US)


Grafiek 2 - aantal zelfdodingen voor specifieke beroepsgroepen 2007-2008



Op zoek naar verklaringen
De Franse vakbonden wijten de zelfmoordgolf aan de reorganisaties bij France Télécom en de te hoge werkdruk. Ook het gebrek aan overleg met de werknemers en het tekort aan omscholingsmogelijkheden en begeleiding worden aangehaald als mogelijke verklaringen. De directie van het bedrijf kondigde inmiddels maatregelen aan om de zelfmoorden tot een halt te roepen (zie kader 1).

 

Kader 1: Maatregelen bij France Télécom
-werkdruk verlagen door aanwerving nieuw personeel
-telefonische hulplijn waar werknemers met vragen en verzuchtingen terechtkunnen
-psychologische screening van het personeel.



Risicofactoren
De redenen waarom mensen een einde maken aan hun leven, zijn heel uiteenlopend en verschillen van persoon tot persoon. Vaak spelen meerdere redenen en factoren een rol, waaronder soms dus ook werkgerelateerde factoren. Dit gaat in veel gevallen om dezelfde factoren die ook aanleiding kunnen geven tot een depressie.
Het Britse Hazards Magazine maakte een overzicht van de belangrijkste risicofactoren (1). Daaruit blijkt dat stress een erg belangrijke factor is. Stress is een steeds belangrijker wordend probleem en treft almaar meer werknemers. Wanneer werknemers het gevoel hebben dat ze ‘geleefd worden’ en hun hele leven in teken staat van het werk, lopen ze een grote kans om ten prooi te vallen aan een depressie.
Andere risicofactoren zijn onder andere: blootstelling aan agressie/geweld op het werk, werkdruk, jobonzekerheid, burnout, jobontevredenheid en blootstelling aan gevaarlijke producten tijdens het werk.
Ook het verband tussen herstructureringen, ontslagen, onzekerheid en depressies werd reeds aangetoond. Bij het uitbreken van de economische crisis eind 2008 rezen ook vragen over de gevolgen van de crisis op het zelfmoordcijfer, maar tot op heden bestaan er geen aanwijzingen dat de economische crisis tot een toename van het aantal zelfdodingen heeft gezorgd.
Wat ook een rol speelt, is toegang tot ‘faciliterende middelen’: zo zullen depressieve dokters gemakkelijk naar pillen grijpen, politieagenten naar hun vuurwapen, landbouwers naar pesticiden,… omdat ze er gemakkelijk toegang toe hebben (2).

Werther-effect
Wellicht speelt bij France Télécom ook het zogenaamde Werther-effect mee. Uit onderzoek blijkt namelijk dat een gelukte zelfmoord, gecombineerd met de ruchtbaarheid die eraan gegeven wordt, de drempel verlaagt voor andere personen om zelf ook de stap te zetten naar een wanhoopsdaad. Een soort copycat-effect dus. Het is echter erg moeilijk om dit fenomeen te bestrijden.

Preventie?
Zelfdoding is een ingewikkelde problematiek en omdat iedere persoon anders reageert, is het niet altijd gemakkelijk om in te schatten wie met zelfmoordgedachten rondloopt. Toch kunnen bedrijven enkele maatregelen nemen om de kans op zelfmoorden onder de werknemers te verkleinen. Zo kunnen leidinggevenden getraind worden om tekenen van depressie (early warning signs) te herkennen, of zorgen voor opvang, ondersteuning en begeleiding van de werknemers in periodes van herstructureringen.
Een andere mogelijkheid is de toegang tot faciliterende middelen bemoeilijken, bijvoorbeeld politieagenten die hun dienstwapen op het commissariaat moeten achterlaten na de diensturen.

Gebaseerd op een artikel van Elien Degroote

(1) http://www.hazards.org/suicide/cryingshame.htm#othercases
(2) Zie ook “regels voor politiebewapening verstrengd” in PreventActua 07/2008

: PreventActua 18/2009