Evaluatie van het verkeersrisico in de bedrijven: actiesporen

Ondanks de jaarlijkse campagnes voor verkeersveiligheid blijft het aantal ongevallen op de weg van en naar het werk stijgen. Volgens de laatste cijfers van het Fonds voor Arbeidsongevallen (FAO) werd in 2006 het trieste record gebroken met 20.448 woon-werkongevallen, waarvan 4% met dodelijke afloop. In Frankrijk hebben enkele ongevalsdeskundigen zich gebogen over de kwestie. Zij ontwikkelden bovendien instrumenten (1) voor een betere evaluatie en preventie van de verkeersrisico’s tijdens de uitvoering van arbeidstaken. Wat zijn de voornaamste risico’s die aan het licht kwamen? En hoe kunnen we ze op doeltreffende wijze bestrijden?
Verkeersongevallen
Werknemers brengen in mindere of meerder mate een deel van hun tijd door in het verkeer, hetzij in opdracht van de werkgever hetzij op de weg van en naar het werk. Een beheer van de verkeersrisico’s is dus onontbeerlijk, vooral in bedrijven met een uitgebreid wagenpark of met veelvuldige beroepsmatige verplaatsingen.

Een ongeval op de weg van en naar het werk is een ongeval dat zich voordoet in de loop van het normale traject dat een werknemer moet afleggen om zich van zijn verblijfplaats naar het werk te begeven en omgekeerd (wet op de arbeidsongevallen van 10 april 1971, BS van 24 april 1971, art. 8.1). Het traject dat de werknemer aflegt tussen de plaats waar hij werkt en de plaats waar hij zijn maaltijd gebruikt, les volgt in het kader van zijn beroepsopleiding, werkt in uitvoering van een arbeidsovereenkomst met een werkgever of zijn loon geheel of gedeeltelijk in speciën ontvangt, wordt gelijkgesteld met de weg van en naar het werk (2). We vermelden nog dat de wet van 12 juli 1991 (BS van 26 september 1991) eraan toevoegt dat een normaal traject ook de noodzakelijke en te rechtvaardigen omwegen omvat die de werknemer moet afleggen.

De fasen van de klassieke risicoanalyse
Het risicobeheer maakt deel uit van het welzijnsbeleid en meer in het bijzonder van het dynamisch risicobeheersysteem. De werkgever is verantwoordelijk voor het welzijn van de werknemers tijdens de uitvoering van het werk, en dit ook buiten de bedrijfsgebouwen. Hij moet dus de nodige aandacht besteden aan de risico’s die zijn werknemers lopen tijdens de beroepsmatige verplaatsingen.

Voor de uitvoering van een risicoanalyse in verband met de verplaatsingen van de werknemers in het kader van het werk en de uitwerking van een actieplan afgestemd op het bedrijf, is het van belang de klassieke stappen van het risicoanalyseproces te volgen (3). Dit proces vereist een “voorbereiding van het terrein”, dit wil zeggen het tot stand brengen van gunstige voorwaarden voor het vergemakkelijken van de deelname van alle betrokken personen: aanwijzing van een persoon of groep belast met de analyse, voorlichting van de werknemers over het project, bepaling van een evaluatiemethode, enz. Men mag zich niet laten afschrikken: zelfs met een beperkte analyse is het mogelijk interessante elementen op te sporen.

De eerste stap bestaat uit het identificeren van de verkeersrisico’s en de personen die blootgesteld zijn aan deze risico’s. Dit omvat noodzakelijkerwijs, naast het verzamelen van de nodige informatie over verkeersongevallen, een telling van alle werknemers die zich voor het werk in het verkeer begeven (aantal personen, functies, type voertuig, dagelijkse rijtijden, gemiddeld jaarlijks aantal kilometers, frequentie) en van alle gebruikte voertuigen (type voertuig, persoonlijk voertuig of van het bedrijf, jaarlijks aantal afgelegde kilometers). Het omvat tevens een analyse van de organisatie van de verplaatsingen, van het beheer van het wagenpark, van de praktijken en behoeften inzake communicatie en van het beheer van de competenties verbonden aan het gebruik van een voertuig (zie tabel 1).

Indien het wagenpark wordt beheerd door een extern bedrijf, zal de persoon (of groep) belast met de analyse bij voorkeur overleg plegen met dit bedrijf. Hij zal alle voor de risico-evaluatie vereiste gegevens en informatie in verband met het wagenparkbeheer opvragen.

Tabel 1: Identificatie van het verkeersrisico
AandachtspuntVragen
Organisatie van de verplaatsingen
Beheer van de verplaatsingen- Zijn er maatregelen voor het vermijden of beperken van verplaatsingen?
- Waardoor worden de verplaatsingen gegenereerd?
- Worden ze georganiseerd door het bedrijf of overgelaten aan het initiatief van de werknemer?
- Worden de verplaatsingen voorbereid (evaluatie van de verplaatsingstijden, planning,…)?
- Wat is de graad van autonomie van de bestuurders?
- Op welke wijze worden de verplaatsingen vergoed?
Rijactiviteit - Welke voorwaarden gelden er voor de uitvoering van de opdrachten (tijdschema’s, rijtijden,…)?
- Welke voorwaarden gelden er voor de rusttijden, de overnachtingen, het laden en lossen van het voertuig?
- Welke beroepsmatige belasting kan een invloed hebben op het rijden (rijden overdag of ’s nachts, druk,…)?
Tijdsbelasting- Zijn de vertragingen uitzonderlijk of chronisch?
- Welke invloed hebben deze vertragingen op de opeenvolging van de taken?
- Wat zijn de gevolgen voor het rijden?
- Houden ze verband met de arbeidsorganisatie, met de klant of met de persoonlijke organisatie van de bestuurder?
Beheer van het wagenpark
Keuze en toewijzing van de voertuigen- Zijn de voertuigen aangepast aan de opdrachten van de bestuurders?
- Wie kiest ze? Worden de bestuurders hierbij betrokken?
- Zijn de voertuigen het bezit van het bedrijf, van de werknemers of gaat het om leasing?
- Worden ze persoonlijk toegewezen aan de werknemer?
Veiligheidsinrichtingen - Zijn de voertuigen uitgerust met een veiligheidskit (brandblusser, reflecterend veiligheidsvestje, gevarendriehoek),
- Zijn ze uitgerust met voorzieningen zoals ABS, airbags, airconditioning, stuurbekrachtiging, GPS, snelheidsbegrenzing,…)?
Staat en onderhoud van het wagenpark - Wat is de algemene toestand van het wagenpark?
- Hoe en door wie worden de voertuigen onderhouden (verantwoordelijkheid van de bestuurder of van een externe garage)?
- Wat zijn de controleprocedures (controle- of observatieboekje)?
- Is er voor de leasing-voertuigen een onderhoudscontract met systematische periodieke controles?
- Is er een financiële stimulans voor het onderhoud van de persoonlijke voertuigen?
Goederenvervoer- Zijn de voertuigen aangepast en op correcte wijze ingericht voor het transport van goederen (vastzetten en vastsnoeren van lasten)?
- Zijn de lasten niet zwaarder dan het toegelaten gewicht voor het gebruikte voertuigtype?
Communicatiebehoeften en -praktijken
Bestaande preventiemaatregelen- Beschikken de werknemers over professionele mobiele telefoons?
- Wat zijn de bedrijfsregels voor het gebruik van mobiele telefoons (absoluut verbod achter het stuur)?
- Is de handsfree kit verboden? Zo ja, wat zijn de voorgestelde alternatieven?
- Is er een communicatieprotocol?
Communicatiebehoeften - Wat zijn de communicatiebehoeften van de werknemer tijdens de opdracht?
- Wat zijn de communicatiebehoeften van het bedrijf naar de werknemer tijdens de opdracht?
- Wie communiceert met de werknemer?
Communicatiepraktijken- Gebruiken de werknemers een mobiele telefoon tijdens hun opdracht?
- Wat zijn de voornaamste redenen voor deze oproepen?
- Wat is de aard van de uitgewisselde informatie?
- Wat zijn de frequentie en de duur van deze gesprekken?
- Zijn er andere communicatiemiddelen die niet of slecht worden gebruikt?
Competentiebeheer
Aanwerving en opleiding - Hoe worden de werknemers aangeworven? Op basis van welke criteria (rijbewijs, rijervaring, medische geschiktheid)?
- Is er een beleid voor de opleiding van de bestuurders, afgestemd op de rijbekwaamheden die worden verwacht?
- Wat zijn de doestellingen en de inhoud van deze opleidingen?
- Bestaat er een opleiding voor het laden van goederen?
Gezondheid en hygiëne - Hoe worden de werknemers opgevolgd op medisch vlak?
- Wordt er rekening gehouden met de rijbekwaamheid in de medische fiche? Wordt het gezichtsvermogen gecontroleerd?
- Wordt er rekening gehouden met eventuele gezondheidsproblemen (gebruik van medicijnen, alcohol,…) die een invloed kunnen hebben op het rijgedrag?
- Wat zijn de hygiënische omstandigheden waarin de werknemer zijn opdrachten buiten het bedrijf uitvoert?
Betrokkenheid van de bedrijfsleiding- Is de directie (en/of de personeelsafgevaardigden) betrokken?

Nadat we voor elke thematiek de factoren hebben opgespoord die een invloed hebben op de kans dat er zich een verkeersongeval voordoet, is de volgende stap het bepalen van de prioriteiten van de risico’s (hiërarchie van de beroepsrisico’s) waaraan de werknemers tijdens hun opdracht in het verkeer zijn blootgesteld. Deze fase moet worden besproken binnen de werkgroep. Ze moet leiden tot een definiëring van de actieprioriteiten en een uitvoeringskalender.

Het bepalen en nemen van maatregelen
De analyse van de risico’s is geen doel op zich. Het ultieme doel van dit proces is de invoering van gepaste preventiemaatregelen met het oog op het verhelpen van de vastgestelde risico’s. De acties moeten worden geselecteerd op basis van diverse criteria: prioriteit van de risico’s, noodzaak van een snelle actie, makkelijke toepassing, kosten van de investering en verwachte efficiëntie. Ook bescheiden acties kunnen dienen als vertrekpunt. Het is echter onontbeerlijk dat de onderneming een totaalvisie heeft wat de acties betreft en dat ze deze plant in de tijd, waarbij zoveel mogelijk rekening wordt gehouden met de prioriteitenlijst in de hiërarchie van maatregelen.

Actiesporen
Om tot de actie te kunnen overgaan moet het bedrijf de nodige partners aanspreken binnen de onderneming, een structuur opzetten voor het sturen van het project met betrokkenheid van de hiërarchie en verschillende bedrijfsdiensten. Daarnaast moet men natuurlijk ook investeren in materiële en financiële middelen. De onderneming kan bovendien een beroep doen op externe deskundigen, zoals studiebureaus, opleidingsinstellingen of dienstverleners. Uit de onderzoeken die werden verricht in Frankrijk met betrekking tot de verkeersrisico’s binnen de bedrijven kon men een aantal actiesporen afleiden om de uitvoering van het actieplan optimaal te laten verlopen. Deze actiesporen zijn gestructureerd volgens de vier grote domeinen die hierboven aan bod kwamen: het beheer van de verplaatsingen, het wagenpark, de communicatie en de competenties (zie tabel 2). Bij de keuze van de actiesporen moet zoveel mogelijk rekening worden gehouden met de bestaande realiteit binnen het bedrijf op technisch, organisatorisch, menselijk en economisch vlak. Indien blijkt dat bepaalde gevolgde sporen niet beantwoorden aan de verwachtingen, kunnen de acties nog altijd worden bijgestuurd. Het risicoanalyseproces is immers een permanent proces, dat regelmatig kan worden gereviseerd.

Tabel 2: Actiesporen

ActiesporenIn de praktijk
Organisatie van de verplaatsingen
Verplaatsingen vermijden of beperken- nieuwe procedures: herverdeling van de geografische sectoren, organisatie van de rondes,…
- technische oplossingen: audioconferenties, internet, intranet
- beperking van afstanden en rijtijden
Verplaatsingswijzen - prioriteit voor openbaar vervoer + financiële stimuli
- transportwijze afgestemd op type opdracht
- informatienota over de gevaren van het verkeersnet
Infrastructuur- toegang tot de onderneming: ingang en uitgang voor voertuigen gescheiden, duidelijk afgescheiden toegang voor voetgangers en voertuigen, voldoende grote maneuvreerruimtes,…
- circulatieplan: plan uitgehangen aan de ingang van het bedrijf, geen kruising van verkeersstromen, voorbehouden wegen voor voetgangers,…
- parkeerterreinen: voldoende plaatsen, voldoende verlichting, bekleding van ondergrond in goede staat,…
Planning van de verplaatsingen - er wordt rekening gehouden met de staat van de wegen (eventuele werkzaamheden) en de weersomstandigheden bij het berekenen van de verplaatsingstijden
- gebruik van schriftelijke en mondelinge informatie over het verkeer (bv. websites en radio)
- vooraf bepaalde dagelijkse rijtijden
- graad van autonomie van de bestuurder bij de opstelling van zijn programma van bezoeken en afspraken + advies van de verantwoordelijke persoon
- optimalisering van de verplaatsingen in de zin van een beperking van de rijtijden
- vaststelling van een erkend en veilig traject
Tijdsbeheer - naleving van het verkeersreglement (beperking van het aantal uren, rusttijden,…)
- beheersprocedure ingeval van vertraging en onvoorziene omstandigheden
- er wordt rekening gehouden met vermoeidheid bij nachtelijke ritten
Beheer van het wagenpark
Veiligheidsinrichtingen- ABS, airbag bestuurder en passagier, airconditioning, stuurbekrachtiging, navigatiesysteem, snelheidsregeling, winterbanden, reflecterende stroken, afmetingsindicatoren, verklikking overbelading van het voertuig,…
- veiligheidsuitrusting: brandblusser, reflecterend veiligheidsvestje, gevarendriehoek
Snelheid - sensibilisering van de werknemers
- dienstnota om te herinneren aan de snelheidsbeperkingen
- snelheidsregeling
Onderhoud - financiële ondersteuning voor onderhoud, technische keuring, inrichting of uitrusting van het persoonlijke voertuig
- verantwoordelijkheid van de bestuurder (verplichting tot het melden van slijtage, defecten, incidenten,...)
- onderhoudsboekje per voertuig
- planning van de periodieke controles
- overeenstemming van het voertuig met het bedrijfsimago
Nuttige lading- evaluatie van de lading op basis van het maximaal toegelaten gewicht
- schriftelijke procedure ter vergemakkelijking van de naleving van de laadbeperkingen
- weegsysteem
- overbelastingsverklikking
Keuze van het voertuig - opstelling van een bestek bij aankoop van nieuwe voertuigen
- voertuigkeuze afgestemd op type opdracht
Inrichting van het voertuig - geen goederen in de cabine
- afscheiding tussen cabine en laadzone (scheidingswand)
- aandacht voor het vastmaken en immobiliseren van de lasten
- procedures voor laden en lossen + naleving van de richtlijnen van de constructeur + opleiding
- beroep op een vakman voor de inrichting van het voertuig in functie van de behoeften verbonden aan de activiteit
Communicatiebehoeften en -praktijken
Gebruik van de mobiele telefoon- interne reglementen die het gebruik van de mobiele telefoon achter het stuur verbieden, met inbegrip van de handsfree kit
- sensibilisering van de werknemers
- verplichte oproepen buiten de rijtijden
- geen onverwachte oproepen vanwege het bedrijf tijdens de opdracht
- doorsturen van oproepen van correspondenten naar het bedrijf
- regels voor gebruik van de mobiele telefoon tijdens verplaatsingen: communicatie tijdens de rusttijden, doorschakeling van inkomende oproepen naar voicemail,…
Communicatie van opdrachten en beheer van onvoorziene voorvallen - contact nemen via SMS en werknemer laten terugbellen wanneer hij stilstaat
- oproep van werknemer bij de laatste klant (eventuele wijziging van werkschema)
- definiëring van een aangepast protocol
- installatie van middelen aangepast aan elk type communicatie op veilige wijze (geolokalisatie, verzending van opdrachten via beeldschermapparatuur,…)
Communicatie en beheer van de verplaatsingen- personal digital assistant voor het memoriseren van de informatie in de loop van de dag (interventieduur, noodzakelijke stukken,…)
- na een interventie verstuurt de werknemer de gegevens via het netwerk (stockbeheer)
- gegevensanalyse door het bedrijf in real time + actualisering van planning + voorbereiding van materiaal
Gebruik van GPS - ingeval van trajectwijziging, herprogrammering van de GPS bij stilstand op een parkeerterrein
- tijdens het rijden wordt alleen gebruik gemaakt van de audio-functie van de GPS
Competentiebeheer
Onthaal van nieuwelingen- rubriek verkeersrisico’s in de onthaalbrochure
- gerichte informatie over acties inzake verkeersveiligheid
- bewustmakingsstages via een gespecialiseerde instelling
- opleiding via een gespecialiseerde instelling met inachtname van de in het bedrijf geldende procedures
Opleiding en vervolmaking - regelmatige actualisering van eenheidsdocument + interne communicatie
- affichage van de resultaten inzake verkeersveiligheid + opvolging van de indicatoren
- verwerking van de bij de werknemers verkregen informatie (incidenten)
- ongevalsanalyse
- cursus hulpverlening
- terbeschikkingstelling van interactief materiaal (bv. cd-rom)
- periodieke controle van de kennis van het verkeersreglement
- specifieke rijstages voor werknemers die het meest zijn blootgesteld aan verkeersrisico’s
- vorming van de opleiders rij-audit
- opleiding en/of vervolmaking gericht op het verwerven van de noodzakelijke bijkomende bekwaamheden voor het besturen van een nieuw voertuig of een nieuw gebruik
Beheer van de rijbewijzen - controle bij aanwerving
- periodieke controle van geldigheid van het rijbewijs
- schriftelijke procedure
Medische geschiktheid tot het besturen van een voertuig- onderzoek door de arbeidsgeneesheer (oogtest)
- terbeschikkingstelling van een fiche met beschrijving van de werkpost

Menselijke en economische aspecten
Het besturen van een voertuig is een arbeidsactiviteit op zich: dit geldt voor alle werknemers van het bedrijf die een voertuig besturen, hetzij in het kader van hun beroepsactiviteiten of op de weg van en naar het werk. Het verkeersrisico is voor de onderneming dus op de eerste plaats een menselijke kwestie. Daarbij komen nog de niet onbelangrijke effecten van de verkeersongevallen zoals de materiële kosten (verlies van materiaal, vervanging van het voertuig,…) en de imagoschade (aantasting van het kwaliteitsimago, verlies van klanten). De verkeersrisico’s zijn dus een wezenlijk onderdeel van de risicoanalyse binnen elk bedrijf.

(1) Het Institut national de Recherche et de Sécurité (INRS) ontwikkelde een risico-evaluatiegids getiteld “Le risque routier en mission” (ED 986). Bovendien ontwikkelde het CRAM Alsace-Lorraine, in samenwerking met het Centre technique de l’artisanat (CTAI) en de Préfecture du Haut-Rhin, een webtool, het evaluatie- en actieplan voor beroepsmatige verkeersrisico’s (PEDRO).
http://www.inrs.fr;
http://pedro.artifrance.fr/

(2) Het concept “weg van en naar het werk” omvat nog andere types trajecten dan het normale traject van en naar de woonplaats. Ze worden in detail vermeld in artikel 8 van de arbeidsongevallenwet van 10 april 1971 (BS van 24 april 1971).

(3) Zie ons dossier “Wetgeving in de praktijk nr.7, Risicobeheer”, Prevent, pp. 11-15. Voor meer informatie over het dossier wetgeving, typ “risico-evaluatie” in de zoekmachine van onze website http://www.prevent.be.
: PreventFocus 8/2008