De vonk slaat over bij Elia

Elektriciteit is niet weg te denken uit ons hedendaagse leven. In ons land is Elia door de federale overheid aangesteld als netbeheerder voor het hoogspanningsnet van 150.000 tot 380.000 Volt. In dergelijke werkomgeving is het een must dat de preventie een vooraanstaande plaats bekleedt. De preventiedienst zit er in alle geval niet stil, te oordelen naar de initiatieven die preventieadviseur Peter Verhulst uit de doeken deed.
Bedrijfsactiviteiten
Elia is de beheerder van het Belgische hoogspanningsnet van 30.000 Volt tot en met 70.000 Volt en de transmissienetbeheerder van het zeerhogespanningsnet van 150.000 V tot 380.000 V. Het bedrijf vervoert elektriciteit over zijn hoogspanningsnet van de producenten naar zowel grote industriële verbruikers als distributeurs die op hun beurt elk huisgezin of bedrijf in België bevoorraden. Als netbeheerder heeft Elia drie hoofdopdrachten: beheerder van het elektrisch systeem, van de infrastructuur en marktfacilitator.

Het bedrijf
Vóór de liberalisering van de elektriciteitsmarkt bestond Elia niet. Toen produceerde en transporteerde CPTE, een onderdeel van Electrabel en SPE, elektrische energie. De liberalisering van de elektriciteitsmarkt vereiste een afscheiding van het transport van de productie en verkoop van elektriciteit, om concurrentie mogelijk te maken. Elia is ontstaan uit de afscheiding van het transport.

De Elia-landkaart deelt het land op in zone Noord en zone Zuid, waarbij het Brusselse Gewest als volgt verdeeld is: wat binnen de Brusselse ring valt, behoort tot de Zuidzone, wat erbuiten valt tot de zone Noord. De hoofdzetel bevindt zich in Brussel. De nationale dispatching is gesitueerd in Linkebeek, met regionale dispatchings in Merksem, Schaarbeek en Namen. Daarnaast telt Elia nog 10 Service centers, verspreid over het hele land.
In het totaal telt het bedrijf ongeveer 1.250 werknemers: 250 in resp. zone Noord en Zuid (een 50-tal per service center) en de overige werknemers werken voor de centrale diensten of het studiebureau Bel Engineering, dat sinds 1 januari 2004 deel uitmaakt van de Elia-groep. Bel Engineering voert studies uit en realiseert projecten voor elektriciteitsnetten.

Structuur interne veiligheidsdienst
Elia streeft ernaar om de veiligheidsproblematiek zo dicht mogelijk bij de werknemers te brengen. Daarom heeft ze geopteerd voor een sociale structuur met drie technische bedrijfseenheden: de hoofdzetel in Brussel, zone Noord en zone Zuid, elk met zijn eigen comité voor preventie en bescherming op het werk. Om de onderlinge samenhang te verzekeren is er begin dit jaar een centraal Departement Safety opgericht. Dat bevat, naast de drie afdelingen van de drie verschillende technische bedrijfseenheden ook een centrale supportdienst. Deze laatste staat ten dienste van de collega-preventieadviseurs en van iedereen op het terrein. Daarnaast is ze ook verantwoordelijk voor de centralisatie en harmonisatie van procedures, opleidingen, reviews,... De afdelingen houden zich meer met de dagelijkse ’operationele’ veiligheidsproblematiek bezig, komen tussen in het voorkomingsbeleid en ondersteunen de werking van het comité.

Pijlers preventiebeleid
Ongevallen met elektriciteit kunnen zware gevolgen hebben. Daarom staat het voorkomen van ongevallen centraal in het veiligheidsbeleid van Elia.
De doelstellingen van Elia zijn op het vlak van veiligheid: geen ongevallen, en op het vlak van gezondheid: geen persoonlijk letsel.
Vijf assen schragen dit beleid.
· voorkomen van ongevallen bij eigen personeel en personeel contractors;
· betrokkenheid van iedereen, welke ook hun opdracht, werkomgeving of plaats in de onderneming is;
· integratie van de veiligheidsreflex in de algemene bedrijfscultuur;
· een continue verbetering van de veiligheidsresultaten;
· een veiligheidsbeleid dat het welzijn waarborgt: stress en gezondheid zijn hierbij een vast aandachtspunt.

Dit wordt uitgewerkt door het toepassen van een systematische risicoanalyse doorheen alle geledingen van het bedrijf. Het opstellen en evalueren van meetbare objectieven ondersteunen deze strategie.
De leidinggevenden engageren zich om de gestelde objectieven te behalen en rekenen hierbij op de volledige en actieve medewerking van alle personeelsleden.

Risico’s en preventie
Welke risico’s zijn voor een hoogspanningsnetbeheerder het meest relevant?
Op de eerste plaats prijkt het risico op vallen en struikelen, zegt Peter Verhulst, het risico dat overigens tout court de eerste oorzaak van arbeidsongevallen is. Op de tweede plaats komt elektriciteit. De ongevallen in deze categorie komen, mede door de permanente alertheid van het personeel, zeer zelden voor.

Om deze en andere risico’s te lijf te gaan, speelt Elia op verschillende terreinen.

Vooreerst zijn er de opleidingen. Wie nieuw binnenkomt, krijgt eerst een ‘introductieweek’, met daarin ook aandacht voor de veiligheid. Daarnaast zijn er gerichte opleidingen (bv. schakelen op elektrische installaties, werken met hoogtewerker, eerstehulpverlener,...) waarin telkens de relevante veiligheidsaspecten aan bod komen. De onderhoudsmensen van Elia krijgen bij aanvang van hun loopbaan een specifieke opleiding om hun taken accuraat en veilig te kunnen uitvoeren. Nadien genieten ze een permanente vorming. Enkel wie de opleiding met succes heeft doorlopen, mag zonder begeleiding de hoogspanningsposten en onderstations betreden en er werken uitvoeren. Ook externen moeten kennis van zaken kunnen voorleggen (zie volgende paragraaf).

* Behalve de opleidingen zijn er ook specifieke maatregelen naar gelang de werkpost. Werken op hoogte is immers een groot risico. De maatregelen betreffen de transformatoren, de hoogspanningsposten en de pylonen en hoogspanningsmasten.
Transformatoren
De transformatoren kunnen tot 6 meter hoog zijn, meer dan hoog genoeg om preventiemaatregelen te treffen. Er is een werkgroep die bestaat uit mensen van het terrein. Er werd hen gevraagd te zoeken naar een efficiënte valbeveiliging. Het resultaat is een eigen ontwikkeling van een vast verankeringspunt (voet + paal). De voet wordt op de transformator gelast en de werknemers brengen een paal mee die in de voet past. Bovenaan de paal zijn drie bevestigingspunten waaraan de werknemers zich kunnen vastmaken (zie illustratie).

Hoogspanningsposten
In het geval van hoogspanningsposten wordt er op grote hoogte gewerkt. Het is niet altijd mogelijk om de werkplaats te bereiken via een hoogtewerker of een stelling. Voor deze situaties is een gelijkaardig systeem ontworpen als voor de transformatoren maar met een lichtere paal en met een bevestigingspunt voor slechts één persoon. Het idee slaat aan. Andere bedrijven met gelijkaardige werksituaties hebben Elia al gecontacteerd over deze manier van beveiligen.

Pylonen en hoogspanningsmasten
Op pylonen en hoogspanningsmasten tot slot worden ankerpunten geplaatst, gemiddeld een 50-tal per mast. Deze worden gradueel ingevoerd bij schilder- of aanpassingswerken.

* Om de elektriciteitsrisico’s van de hoogspanningsposten in kaart te brengen gebeurde er een ‘intrinsieke risicoanalyse’. De risico’s eigen aan de installaties zijn geïnventariseerd en alle opmerkingen zijn opgenomen in een databank (toegankelijkheid, omheiningen te laag,…). De werknemers kunnen zich langs deze weg informeren over de mogelijke risico’s.

Certificering eigen werknemers
Voor de veiligheidsopleidingen van de eigen werknemers is een systeem in de maak: Certificering via opleidingstrajecten.
Momenteel bestaan er, naast de algemene introductieweek (cfr. supra), verschillende soorten opleiding. De hiërarchische overste bepaalt wie welke opleiding mag/moet volgen.
In de nabije toekomst komen er ‘opleidingstrajecten’ per werknemer. Er is een databank in voorbereiding (die volgend jaar volledig operationeel zou moeten zijn) die per persoon de genoten opleidingen inventariseert. Die zijn gekoppeld aan een certificeringssysteem: de werknemers kunnen een bepaald certificaat behalen, bv. BA4 en BA5, autonoom werken in hoogspanningsposten, schakelbevoegdheden, lokale veiligheidsbevoegde,... mits het volgen van een opleiding, het afleggen van een test (theoretisch en praktisch) zonder de opleiding te volgen, het voorleggen van een attest van de hiërarchische lijn of jarenlange ervaring,... Zo is het steeds mogelijk te zien welke kennis de werknemer heeft, wat hij nog moet volgen om een bepaald certificaat te halen, enz.

De werknemers op hun beurt krijgen een veiligheidspaspoort dat de opleidingen en certificeringsstempels bevat. Om hen op de hoogte te brengen van de te volgen trajecten, kunnen verschillende communicatiemiddelen ingeschakeld worden: roadshow, intranet,... en de hiërarchische lijn krijgt ook toegang tot de databank.

Een ander voordeel van de databank is dat het mogelijk wordt om de behoeften aan opleidingen op te vragen, bv. hoeveel opleidingen ‘Algemene Veiligheidsinstructies Posten’ er het komende jaar nodig zijn (interne medewerkers moeten om de 5 jaar de opleiding volgen).

Soorten opleiding
Bij elke procedure hoort een opleiding. De persoon die deze procedure heeft helpen opstellen, is ook verantwoordelijk voor de opleiding. In bepaalde gevallen wordt er een beroep gedaan op externen. Prevent is er daar één van. Zo heeft Prevent een aantal opleidingen rond risicoanalyse verzorgd: het betrokken personeel krijgt een opleiding voor het herkennen van gevaren en risico’s in welbepaalde situaties, en welke preventiemaatregelen ze kunnen nemen. Veel werknemers moeten immers alleen op hun werkpost zijn en dus ook in staat zijn de risico’s van de situatie in te schatten en de gepaste preventiemaatregelen nemen. Meer in het algemeen heeft Prevent een reeks sessies rond participatieve risicoanalyse De participatieve risicoanalyse van Prevent, waarbij werknemers actief hun arbeidssituatie analyseren heeft PreventFocus 2004/8 uitgebreid toegelicht in ‘De ogen van de uitvoerder: onontbeerlijk om de risico’s te zien’. verzorgd voor alle werknemers (zie marge).

Opleiding externen
Elia heeft heel veel te maken met werken met derden. Zoals de wetgeving voorschrijft, moet Elia hen inlichten over de aawezige risico’s. Het bedrijf heeft dit uitgewerkt in de vorm van een halve tot volledige dag opleiding. Wie slaagt, krijgt een badge. Er bestaan vier soorten opleidingen:
Algemene Veiligheidsinstructies Posten (AVIP);
Algemene Veiligheidsinstructies Lijnen (AVIL);
Algemene Veiligheidsinstructies Kabels (AVIK);
Algemene Veiligheidsinstructies Telecominstallaties (AVIT).

De aannemers krijgen een badge met vermelding van de interne code, bv. HP (d.i. hoogspanningsposten) + cijfers die wijzen op hun functie (werkleider, technieker): BA 4 of 5, volgens de wettelijke codes van het AREI (art. 47). De badge doet dienst als toegangscontrole.
De aannemer moet 70% behalen op de eindtest om de badge te krijgen. De badge is twee jaar geldig. Na die periode moet de aannemer de opleiding opnieuw volgen. Als blijkt dat de aannemer op het terrein in de fout gaat en geen gevolg geeft aan de opmerkingen, kan hij zijn badge kwijtspelen. Momenteel zijn er meer dan 7000 badges uitgereikt.

Proefveld
In 2006 is de opening van het opleidingscentrum ‘Proefveld’ in Schaarbeek gepland. Er komt een simulatie van een hoogspanningspost inclusief een transformator, zodat de cursisten ter plaatse de situatie zoals die zich op het veld voordoet, kunnen uittesten. Daarnaast komen er ook leslokalen, ateliers,... De bedoeling is dat alle opleidingen er doorgaan, zowel voor internen als voor externen.

Veiligheidsdocumenten
Zoals reeds vermeld, is de dienst Safety Support verantwoordelijk voor de centralisatie en harmonisatie van de veiligheidsdocumenten. Zo wordt vermeden dat er voor dezelfde situatie vijf verschillende procedures bestaan. De veiligheidsdocumenten worden opgesplitst in formulieren, procedures, lijsten, training, instructies,... en ingedeeld in een algemene rubriek en specifieke onderdelen (bv. hoogspanning). Deze documenten zullen via intranet beschikbaar zijn.

De documenten werden ook efficiënter gemaakt. Vroeger bestond er voor een risicoanalyse één algemeen document van 9 pagina’s. Het gevolg was dat bepaalde personen op 8 pagina’s ‘niet van toepassing’ moesten invullen. Nu zijn er per taak specifieke documenten aangemaakt voor risicoanalyse, gebaseerd op de participatieve risicoanalyse. Het aantal pagina’s is beperkt en er is plaats voorzien om bijkomende risico’s in te vullen. Dit nieuwe initiatief is reeds uitgewerkt voor hoogspanningsposten, en is momenteel in ontwikkeling voor kabels en lijnen.

Wat de reviews betreft (die zijn ongeveer te vergelijken met een audit), die worden op het terrein uitgevoerd aan de hand van een dynamische risico-index. Het doel is een objectieve score van het veiligheidsniveau te hebben bij het werken op posten: zien wat er fout loopt enerzijds, maar anderzijds ook zien hoe werkbaar de procedures zijn, of ze effectief zijn aangepast aan het terrein, hoe hoog het ivoren-toren-gehalte is van deze procedures.

Succesfactoren preventiebeleid
Peter Verhulst legt er de nadruk op dat alles rond herhaling draait: of het nu gaat om opleidingen, campagnes, persoonlijke benadering, herhaling is het sleutelwoord. Even onontbeerlijk is de individuele aanpak. Algemene folders, een campagne die niet naar de werknemers zelf toestapt en hen betrekt, zal niet zeer effectief blijken. Daarmee samenhangend is de laatste succesfactor, m.n. dat de werknemer de situatie moet herkennen als zijn eigen situatie en de risico’s waarmee hij dagelijks geconfronteerd wordt.



Samenwerking met Prevent
Opdrachten die Prevent voor Elia verzorgd heeft:
- opleiding preventie van rugklachten;
- ergonomische studie schakelprocedures (cognitieve ergonomie);
- opleiding aandacht voor vallen: voor administratief en magazijnpersoneel;
- opleiding: oog voor gevaren en risico's: voor meetserschapspersoneel;
- opleiding hiërarchische lijn;
- opleiding veiligheidsbeleid;
- gepland: opleiding preventie van rugklachten bij het plaatsen van losse aardingen.

Elia en de natuur
Elia probeert de milieu-invloeden van haar infrastructuur en activiteiten zoveel mogelijk te beperken. Een opvallend item in deze politiek is de samenwerking met verenigingen voor natuur- en milieubescherming. Zo heeft Elia op vraag van GEPOP (Groupe d'étude et de Protection des Oiseaux de Proie) gezorgd voor de financiering en plaatsing van nestkasten voor torenvalken. Zowel in het Waalse als het Vlaamse Gewest werd een twintigtal nestkasten geïnstalleerd. Ook werd een nestkast voor slechtvalken geplaatst in een mast te Schelle. Deze soort is veel groter en zoekt zijn nest een stuk hoger dan bijvoorbeeld torenvalken. Dus kwam er een nieuwe woonst voor de slechtvalken die vroeger een nestkast bewoonden op de schoorsteen van de oude centrale te Schelle, die zou verdwijnen. Zo kunnen de valken toch in de buurt blijven wonen. Er loopt ook een project om salamanders in een vochtig leefgebied in de buurt van onze installaties te beschermen. Een ander Elia-project voor het behoud van fauna en flora is dat van de ‘groene stapstenen’ onder de hoogspanningmasten. Dieren en planten vinden er een pleisterplaats tussen twee beboste zones.
: PreventFocus Nr. 2005/8